Najstarsza księga na świecie – to zależy od definicji

“Najstarsza księga na świecie” nie ma jednej, bezdyskusyjnej odpowiedzi.

Brzmi dziwnie? No więc problem tkwi w tym, że odpowiedź zależy od tego, co w ogóle uznajemy za “księgę”. Zwój papirusowy? Kodeks pergaminowy? A może tylko drukowaną książkę z ruchomymi czcionkami? I co z “najstarszą”, skoro można liczyć od momentu powstania tekstu (czyli kompozycji), od najstarszego zachowanego fizycznego egzemplarza albo od najwcześniejszej datowanej drukowanej edycji. Do tego dochodzi fakt, że starożytne materiały przetrwały w strzępach albo wcale.

Najstarsza księga na świecie

Temat regularnie wraca przy nowych odkryciach i głośnych sprzedażach. W 2023 roku naukowcy zidentyfikowali bardzo wczesny fragment kodeksu w Grazu (tzw. Graz Mummy Book, ok. 260 p.n.e.). 11 czerwca 2024 Crosby-Schøyen Codex (ok. 250-350 r.) sprzedano za 3,065 mln funtów. A przecież w tle czekają jeszcze Złota Księga Etrusków (ok. 660 p.n.e.) czy Sutra Diamentowa (datowana na 11.05.868). Każda z nich “wygrywa” w innej kategorii.

Żeby nie zgubić się w terminach, teraz przejdziemy do jasnych definicji i krótkich fiszek głównych kandydatek.

Dlaczego nie ma jednej odpowiedzi?

Kiedy pytasz o najstarszą księgę, odpowiedź zależy od tego, co nazywasz “księgą” i co rozumiesz przez “najstarszy”. Brzmi prosto, ale tu naprawdę diabeł tkwi w szczegółach.

Jak definiować “księgę”

Zwój z papirusu to księga? A plik złotych kart połączonych pierścieniami? Tradycyjnie rozróżniamy trzy formy: zwój (papirus lub pergamin zrolowany), kodeks (bifolia złożone i zszyte w kwaterniony, czyli pierwowzór dzisiejszej książki) oraz druk (jak druk blokowy czy ruchoma czcionka). Problem w tym, że niektóre artefakty balansują na granicy, np. wielokartowe przedmioty spinane pierścieniami czy paskami. To już kodeks czy jeszcze nie?

Kategorie “najstarszości”

Co dzisiaj w 2026 roku znaczy “najstarszy”. Chodzi o datę powstania tekstu (kompozycji literackiej), czy fizycznego obiektu? O najstarszy zachowany fragment, czy kompletny egzemplarz? A może o najstarszy dowód użycia formatu kodeksowego? Albo o pierwszą datowaną drukowaną księgę? Każde kryterium prowadzi do innego kandydata:

• Najstarszy wielostronicowy obiekt z kartami: Złota Księga Etrusków, ok. 660 p.n.e. (6 złotych kart na pierścieniach, choć sporna jako “kodeks”).
• Najstarszy fragment kodeksu: Graz Mummy Book, ok. 260 p.n.e. (papirus ze śladami szycia).
• Najstarszy znaczący papirusowy kodeks liturgiczny: Crosby-Schøyen Codex, ok. 250-350 r.
• Najstarsza datowana drukowana księga: Sutra Diamentowa, 11.05.868.
• Najstarszy medyczny zwój: Papirus ginekologiczny z Kahun, ok. 1825 p.n.e.

Warto pamiętać o biasie przetrwania: suchy klimat Egiptu i Mezopotamii faworyzuje zachowanie papirusów i glinianych tabliczek, dlatego większość starych znalezisk pochodzi właśnie stamtąd.

Najważniejsze pretendentki

Oto “fiszki” pięciu obiektów, które najczęściej pojawiają się w dyskusjach o najstarszej księdze świata:

• Złota Księga Etrusków – sześć złotych kart (około 5 × 4,5 cm) połączonych pierścieniami; datowana na ok. 660 r. p.n.e.; wykopana w latach 40.-50. XX w. z grobu nad rzeką Strumą w Bułgarii; dziś w Narodowym Muzeum Historycznym w Sofii. Często nazywana “najstarszą wielostronicową księgą”, choć to nie klasyczny kodeks.
• Graz Mummy Book – papirusowe bifolium ze śladami szycia i centralnym zgięciem; około 260 r. p.n.e.; znalezione w El-Hibeh (Egipt) w 1902 roku, przechowywane na Uniwersytecie w Grazu. Najstarszy znany fragment kodeksu. Szeroko opisany dopiero w czerwcu 2023.
• Crosby-Schøyen Codex – papirusowy kodeks liturgiczny (pierwotnie ok. 136 stron, zachowało się 52 liście); datowany na 250-350 r.; pochodzący z hoard Dishna/Bodmer (1952). W czerwcu 2024 sprzedany na aukcji Christie’s za 3,065 mln funtów, teraz w Museum of the Bible w Waszyngtonie.
• Sutra Diamentowa – chiński zwój drukowany, siedem sklejonych arkuszy; kolofon z datą 11 maja 868 roku; odkryty w jaskiniach Mogao (Dunhuang), dziś w British Library. Najstarsza datowana, kompletna drukowana księga.
• Papirus ginekologiczny z Kahun – papirusowy zwój (około 1 m × 32-33 cm); ok. 1825 r. p.n.e.; wykopany w 1889 w El-Lahun (Fajum); przechowywany w Petrie Museum (UCL). Najstarszy znany tekst medyczny o ginekologii i położnictwie.

Każda z nich ma swoją rację bytu, w zależności od tego, co liczymy za “księgę”.

Między tabliczką a drukiem

Kiedy pytamy o najstarszą księgę świata, tak naprawdę pytamy o coś więcej niż tylko datę powstania. Pytamy o granicę między zapisem a literaturą, między archiwum a opowieścią, między zbiorem informacji a dziełem stworzonym z intencją przekazania czegoś następnym pokoleniom. Gliniany dokument rachunkowy i iluminowany manuskrypt to dwa różne światy, choć oba noszą ślady ludzkiej potrzeby utrwalania myśli.

Właśnie dlatego odpowiedź zawsze zależy od tego, czego szukamy w przeszłości. Historia pisma to historia tego, jak ludzkość uczyła się myśleć na papierze (czy glinie, czy papirusie). Każda definicja księgi otwiera inną drogę w czasie, prowadzi do innego odkrycia, innej cywilizacji, innego momentu, w którym ktoś pomyślał: to musi przetrwać dłużej niż ja.

A, tutaj dowiesz się, co oznacza słowo zabytek